Vi chất dinh dưỡng (VCDD) là những chất mà cơ thể chỉ cần với một lượng rất nhỏ nhưng có vai trò rất quan trọng, khi thiếu sẽ gây nên những hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe, đặc biệt là trẻ nhỏ. Các vi chất dinh dưỡng tham gia vào việc xây dựng nên các tế bào, các mô, vào các hoạt động hô hấp, chuyển hóa, bài tiết của tế bào, xây dựng nên hệ thống miễn dịch của cơ thể, tham gia vào nhiều cơ chế hoạt động của nhiều cơ quan trong cơ thể, duy trì sự cân bằng của hệ thống nội môi, giúp phục hồi các tế bào, các mô tổn thương, là thành phần chủ yếu để tạo ra các hoóc-môn, các dịch tiêu hóa…Thanh toán được thiếu vi chất dinh dưỡng sẽ góp phần làm giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi ở trẻ em.
Thiếu vi chất thường không có biểu hiện rõ ràng ngay lập tức, nhưng về lâu dài lại gây ra hậu quả nghiêm trọng. Ở nước ta tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng như Vitamin A, sắt, kẽm, I ốt… vẫn còn khá cao, tập trung nhiều ở vùng nông thôn và miền núi khó khăn. Phụ nữ mang thai thiếu iốt có nguy cơ sinh con bị đần độn, kém phát triển trí tuệ. Trẻ em thiếu kẽm thường chậm lớn, hay ốm vặt. Thiếu Vitamin A có thể gây bệnh ở mắt, tổn thương mắt dẫn đến mù lòa.Người cao tuổi thiếu canxi dễ bị gãy xương và loãng xương. Thiếu máu ở trẻ làm giảm lượng oxy của tổ chức não, tim làm trẻ nhanh mỏi mệt, hay ngủ gật, khó tập trung tư tưởng ảnh hưởng đến học tập, ở phụ nữ mang thai làm tăng nguy cơ đẻ non, tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong của mẹ và con. Khi sinh nở bà mẹ dễ bị chảy máu sau đẻ và bị mắc các bệnh nhiễm trùng ở thời kỳ hậu sản. Những ảnh hưởng này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân mà còn tác động đến chất lượng dân số và chi phí y tế.
Nguyên nhân của tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng là do khẩu phần ăn của người dân không đảm bảo cung cấp đủ các vi chất dinh dưỡng quan trọng cho nhu cầu cơ thể, đặc biệt trong một số giai đoạn quan trọng như phụ nữ đang mang thai, cho con bú, trẻ em đang tuổi lớn. Theo điều tra khẩu phần của Viện Dinh dưỡng, khẩu phần ăn của người dân Việt Nam hầu hết không đáp ứng đủ 100% nhu cầu về các vitamin và chất khoáng. Bên cạnh đó, vi chất dinh dưỡng từ nguồn thức ăn động vật có giá trị sinh học cao hơn, cơ thể dễ hấp thu và sử dụng hơn so với thức ăn nguồn gốc thực vật, nhưng các thức ăn động vật đều có giá thành cao nên làm giảm sự tiếp cận thường xuyên của người dân với nguồn vi chất dinh dưỡng, đặc biệt người dân ở nông thôn, miền núi và các vùng khó khăn.
Trong giai đoạn hiện nay, để phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng là sự kết hợp đồng thời các giải pháp, trong đó 4 giải pháp được tính đến đó là:
1. Uống bổ sung vi chất dinh dưỡng: Đây là một giải pháp ngắn hạn quan trọng có thể giúp cải thiện được ngay tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng. Các vi chất dinh dưỡng dễ bị thiếu hụt là: Vitamin A, sắt, kẽm, canxi, i-ốt… Chương trình uống bổ sung vitamin A cho trẻ em đã được triển khai trên toàn quốc. Nhờ chương trình này, trẻ em Việt Nam từ 6 tháng tới 60 tháng tuổi được uống bổ sung viên nang vitamin A liều cao một năm 2 lần vào ngày 1/6 và ngày 1/12. Người dân cần tích cực mang con tham gia ngày vi chất dinh dưỡng để được sử dụng vitamin A, chủ động mua và sử dụng viên sắt, viên đa vi chất hoặc bột bổ sung đa vi chất theo hướng dẫn của cán bộ y tế. Ngoài ra bổ sung vi chất cho phụ nữ tuổi sinh đẻ và phụ nữ mang thai cũng được triển khai thực hiện.
2. Đa dạng hóa bữa ăn sử dụng nhiều loại thực phẩm giàu vi chất dinh dưỡng trong bữa ăn hàng ngày: Đây là giải pháp tự nhiên nhất nhằm cung cấp đủ vi chất dinh dưỡng cho nhu cầu của cơ thể. Là giải pháp chiến lược dài hạn cần phấn đấu đạt được và duy trì bền vững. Sử dụng đầy đủ các loại thực phẩm từ bốn nhóm thực phẩm, cân đối khẩu phần ăn, chú ý các thực phẩm nguồn gốc động vật có nhiều vi chất dinh dưỡng có giá trị sinh học cao. Tuy nhiên, đây cũng là giải pháp cho chi phí giá thành lớn nhất do các thực phẩm có giá trị sinh học cao thường có giá đắt (ví dụ hải sản giàu iốt, kẽm, thịt đỏ giàu sắt) và người dân ở nông thôn, miền núi hoặc các vùng khó khăn ít có cơ hội tiếp cận thường xuyên trong khi nhu cầu vi chất dinh dưỡng là nhu cầu hàng ngày.
3. Tăng cường vi chất dinh dưỡng vào thực phẩm: Đây là cho một lượng nhất định một hoặc một số loại vi chất dinh dưỡng vào thực phẩm được nhiều người ăn nhất. Trong đó các thực phẩm như muối, nước mắm, nước tương (xì dầu), hạt nêm, dầu ăn, bột mì… được bổ sung iốt, sắt, kẽm, vitamin A và phân phối trên toàn quốc. Đây là một giải pháp trung hạn có tính ưu việt cao do có sự tham gia của cả nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Người dân chủ động phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng nâng cao sức khỏe cho bản thân và cho gia đình bằng cách thay đổi thói quen tiêu dùng, tìm mua và sử dụng các thực phẩm tăng cường vi chất dinh dưỡng theo khuyến nghị của ngành y tế và các cơ quan quản lý liên quan. Bên cạnh đó, chương trình giáo dục dinh dưỡng nhằm nâng cao nhận thức của người dân về dinh dưỡng hợp lý và phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng được triển khai thường xuyên và đẩy mạnh thông qua các hoạt động dinh dưỡng được Chính phủ phê duyệt như Chiến lược Dinh dưỡng quốc gia
4. Phòng ngừa bệnh tật cho trẻ: Khi mắc các bệnh nhiễm trùng( tiêu chảy, viêm hô hấp…) thường kẩu phần ăn của trẻ không đáp ứng được nhu cầu dinh dưỡng, đặc biệt là các vi chất dinh dưỡng nên cần phòng ngừa bệnh tật cho trẻ. Phụ nữ có thai hay trong độ tuổi sinh đẻ, trẻ em… có nguy nguy cơ bị thiếu máu cao khi mắc phải các bệnh ký sinh trùng giun sán, mắc các bệnh nhiễm khuẩn.
Thiếu vi chất dinh dưỡng tuy âm tầm nhưng để lại hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe, tầm vóc và trí tuệ của trẻ cũng như chất lượng cuộc sống của cộng đồng. Vì vậy, phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng cần được thực hiện kết hợp đồng thời các giải pháp bao gồm giải pháp ngắn hạn như bổ sung Vitamin A, viên sắt, đa vi chất..., giải pháp trung hạn là tăng cường vi chất vào thực phẩm, giải pháp dài hạn là cải thiện toàn diện chất lượng bữa ăn của người dân. Trong đó bổ sung vi chất dinh dưỡng là giải pháp quan trọng, cần thiết để khắc phục nhanh chóng, kịp thời tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng. Công tác phòng chống thiếu vi chất sẽ đạt được hiệu quả bền vững khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa các ban ngành đoàn thể và toàn xã hội trong việc tuyên truyền nâng cao kiến thức dinh dưỡng cho người dân./.
