Thực phẩm là nguồn cung cấp dinh dưỡng hàng ngày cho sự phát triển của cơ thể, giúp cơ thể khoẻ mạnh, đảm bảo sức khỏe chống lại các nguy cơ của bệnh tật. Nhưng đồng thời đây cũng là nguồn có thể gây bệnh nếu không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Sử dụng các thực phẩm không đảm bảo chất lượng có thể sẽ bị ngộ độc cấp tính và về lâu dài tích lũy dần các chất độc hại ở một số cơ quan trong cơ thể gây nguy hiểm đến tính mạng con người . Những trẻ suy dinh dưỡng, người già, người ốm càng nhạy cảm với các bệnh do thực phẩm không an toàn nên càng có nguy cơ suy dinh dưỡng và bệnh tật nhiều hơn. . Vì vậy thực phẩm có tầm quan trọng rất lớn đối với sức khỏe con người. Để có một sức khỏe tốt, chúng ta cần thực hiện chế độ ăn uống theo nhu cầu, ăn đa dạng thực phẩm, cân đối và hợp lý về các chất dinh dưỡng.
Thực phẩm là nguồn cung cấp dinh dưỡng hàng ngày cho sự phát triển của cơ thể, giúp cơ thể khoẻ mạnh, đảm bảo sức khỏe chống lại các nguy cơ của bệnh tật. Nhưng đồng thời đây cũng là nguồn có thể gây bệnh nếu không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Sử dụng các thực phẩm không đảm bảo chất lượng có thể sẽ bị ngộ độc cấp tính và về lâu dài tích lũy dần các chất độc hại ở một số cơ quan trong cơ thể gây nguy hiểm đến tính mạng con người . Những trẻ suy dinh dưỡng, người già, người ốm càng nhạy cảm với các bệnh do thực phẩm không an toàn nên càng có nguy cơ suy dinh dưỡng và bệnh tật nhiều hơn. . Vì vậy thực phẩm có tầm quan trọng rất lớn đối với sức khỏe con người. Để có một sức khỏe tốt, chúng ta cần thực hiện chế độ ăn uống theo nhu cầu, ăn đa dạng thực phẩm, cân đối và hợp lý về các chất dinh dưỡng.
Địa điểm, nơi bảo quản thực phẩm: Khi mua thực phẩm ở siêu thị, cửa hàng nên chọn các thực phẩm được bảo quản ở nhiệt độ phù hợp với từng loại sản phẩm. Ví dụ: rau, củ, quả, trứng được bảo quản ở nhiệt độ thường hoặc thoáng mát; thịt, thủy hải sản được bảo quản trong ngăn đá, tủ cấp đông. Khi mua thực phẩm ở chợ truyền thống, nên chọn các hàng quen hoặc có uy tín. Lưu ý tránh các quầy bán hàng gần khu vực có nguy cơ ô nhiễm cao như cống rãnh thoát nước thải, khu vực có rác thải, gần nơi kém vệ sinh,... Nên chọn các quầy hàng được bày riêng biệt các loại rau, củ, quả với các loại thịt, sản phẩm gia cầm và thủy hải sản. Nhóm rau xanh và hoa quả: *Khi chọn rau xanh: Không nên mua những bó rau có cọng to hơn bình thường, không nên chọn loại rau khi tươi bẻ thấy quá giòn, lá màu xanh sẫm, nhìn từ xa mặt trên của lá rất bóng và mướt, vì rau này dùng quá nhiều đạm hoặc phân bón lá. Rau an toàn thường lá và thân nhỏ, hơi cứng, rau có những lỗ thủng nấm chấm do sâu gây ra. Khi luộc rau, nước rau có màu xanh của diệp lục, vắt chanh vào màu xanh hơn, không có mùi lạ. Ngoài ra, rau an toàn thường không bóng bẩy, không xanh mướt như những loại rau được phun thuốc kích thích.
Rau, quả chứa nhiều chất xơ và các chất chống oxy hóa rất tốt cho sức khỏe
*Khi chọn hoa quả: Hạn chế mua những hoa quả trái vụ, nhất là các tháng cuối mùa. Vì vào thời điểm này thời tiết không thuận lợi, sâu bệnh phát triển nhiều, người trồng phải sử dụng nhiều thuốc bảo vệ thực vật, chất kích thích sinh trưởng với liều lượng vượt mức an toàn và thậm chí dùng đến cận ngày thu hoạch. Không nên chọn những trái quá lớn (kích cỡ to hơn bình thường), những quả da xanh bóng, có vết nứt, bị dập nát hoặc những quả có các vết lấm tấm trên cuống và không chọn quả có mùi, vị khác thường. Nên chọn quả còn tươi, nguyên vẹn, không bị trầy xước, màu sắc tự nhiên, cảm giác quả phải nặng tay, giòn chắc. Không mua quả đã gọt vỏ và xắt sẵn, hoa quả ngâm trong nước vì ngoài nguồn nước ngâm không đảm bảo vệ sinh hay hòa lẫn các chất độc hại để cho hoa quả nhanh chín, giữ vẻ trắng, giòn hấp dẫn người mua. Cảnh giác với các quả nhìn còn xanh tươi, nhưng bên trong ruột đã hỏng do dùng thuốc bảo quản.
Chọn thịt, cá và hải sản: *Thịt các loại (lợn, gà, bò…): Màng ngoài thịt khô, không bị nhớt, không có mùi lạ, mùi ôi thiu, mùi thuốc kháng sinh; Màu sắc bình thường, đặc trưng: thịt lợn màu hồng tươi, thịt bò màu đậm vừa phải (không quá sẫm), thịt trâu màu tím đỏ; Khối thịt săn chắc, có độ dính, mềm và đàn hồi cao, ngón tay ấn vào thịt tạo thành vết lõm nhưng không để lại dấu vết khi nhấc ngón tay ra; Mỡ lợn màu trắng, dày bì không có những chấm xuất huyết màu đỏ tím, không bị những mảng bầm tím, tụ máu; Cắt thịt không thấy có nước, thịt không hao, chỗ vết cắt có màu sáng, khô; Kiểm tra phần thịt nạc và lưỡi không được có ấu trùng sán màu trắng nhỏ bằng hạt gạo. Thịt chế biến sẵn như thịt quay, giò, chả phải thận trọng, chỉ nên mua ở những cơ sở có nguồn gốc rõ ràng, quầy bán đảm bảo vệ sinh. Không nên mua nếu sản phẩm không được bảo quản trong tủ che đậy kín, hoặc có màu đỏ lòe loẹt, có mùi lạ.
* Với thủy hải sản: Các loại thủy hải sản, nếu có thể nên chọn các loại thực phẩm tươi, còn sống, hoặc nếu không còn sống phải được bảo quản trong đá lạnh dù là bán trong siêu thị hay ở chợ truyền thống. Ví dụ chọn một số thủy hải sản tươi như sau: cá tươi phải có miệng ngậm kín, thân cá rắn chắc, đàn hồi, không để lại vết ấn của ngón tay trên thịt cá. Vảy cá óng ánh, bám chặt thân cá, không có niêm dịch và mùi hôi thối khó chịu. Mang có màu đỏ hồng, không bị nhớt hay mùi hôi. Tôm tép vỏ sáng lóng lánh, dài và trơn láng. Nghêu sò ốc còn sống. Mực nang thì nên chọn mực có thịt trắng như mứt dừa là ngon, mực ống thì nên chọn loại vừa, không quá lớn, chưa vỡ túi đen. Các loại thủy hải sản khác nên chọn loại còn tươi, có màu sắc bình thường, đặc biệt không có mùi ươn hôi.
Hải sản tươi sống cung cấp nhiều chất dinh dưỡng
*Các loại trứng (vịt, gà, chim cút,…):Khi chọn trứng nên nắm quả trứng trong lòng bàn tay, chỉ hở hai đầu trứng, mắt nhìn vào đầu trứng, đầu kia soi lên một nguồn ánh sáng (ánh sáng mặt trời hoặc ánh sáng điện). Quan sát phần bên trong của trứng có vết máu không? có ký sinh trùng, giun sán, có vật gì lạ không? Trứng soi có màu hồng, trong suốt với một chấm hồng; túi khí có đường kính < 1cm, đường bao quanh cố định. Với thực phẩm đóng gói sẵn:Sản phẩm bao gói phải nguyên vẹn như ban đầu của nhà sản xuất, nhãn mác phải có đủ thông tin chính liên quan đến sản phẩm gồm: tên sản phẩm, nơi sản xuất, số lô sản phẩm, ngày sản xuất, hạn sử dụng, hướng dẫn sử dụng, hướng dẫn bảo quản, giá trị dinh dưỡng,…Chỉ chọn các thực phẩm còn hạn sử dụng. Đối với thực phẩm chế biến sẵn, cần có thêm thông tin về các phụ gia thực phẩm thường được sử dụng như chất bảo quản, phẩm màu. Người tiêu dùng cần lưu ý đọc kỹ thông tin thành phần trên nhãn thực phẩm để lựa chọn thực phẩm phù hợp, phòng tránh khả năng dị ứng với một hoặc nhiều thành phần có trong thực phẩm. Sản phẩm phải được bảo quản ở điều kiện phù hợp với yêu cầu của nhà sản xuất, ví dụ sản phẩm thịt, thủy sản đông lạnh phải để trong tủ lạnh đông, sữa và sản phẩm từ sữa phải được bảo quản trong tủ lạnh ở 2 – 5oC, sản phẩm đóng gói sẵn từ ngũ cốc được bảo quản nơi khô mát ở nhiệt độ phòng… Với thực phẩm đóng hộp: Hiện nay thực phẩm đóng hộp cũng khá phổ biến và được nhiều người nội trợ tin dùng. Tuy nhiên cần lưu ý các thông tin ghi trên nhãn mác để chọn đồ hộp an toàn như: Hạn sử dụng của các loại đồ hộp thường khá dài, các loại đồ hộp có nồng độ acid thấp như thịt lợn, thịt bò, thịt gà, sản phẩm ngũ cốc, khoai tây đóng hộp có hạn dùng 2-5 năm; các loại sản phẩm từ cà chua, nước rau quả ép, các loại dưa muối có hạn sử dụng 12-18 tháng. Nên chọn các sản phẩm còn hạn sử dụng, loại hộp có hai nắp, hộp bị lõm vào, gõ có tiếng kêu đanh. Không chọn và sử dụng các loại sản phẩm đóng hộp nếu có các hiện tượng sau: - Hộp bị phồng ra ở nắp hoặc các vị trí khác thì sản phẩm bên trong đã bị vi sinh vật phân hủy làm hỏng và sinh ra khí. - Bao gói đồ hộp bị hở hoặc rò rỉ, bị móp, hoen rỉ hoặc biến dạng do va đập mạnh. - Đồ hộp khi mở ra có mùi hôi, mùi lạ khác với mùi đặc trưng của sản phẩm.
Bên cạnh đó, ngoài việc lựa chọn thực phẩm an toàn thì để bảo đảm sức khỏe cho bản thân, gia đình chúng ta cần tuân thủ 10 lời khuyên để phòng ngộ độc thực phẩm như sau:
1. Chọn thực phẩm tươi sạch: - Với rau quả: chọn các loại rau, quả tươi, không bị dập nát, không có mùi lạ. - Với thịt phải qua kiểm dịch thú y và đạt tiêu chuẩn thịt tươi. - Cá và thủy sản phải còn tươi, giữ nguyên màu sắc bình thường, không có dấu hiệu ươn, ôi. - Các thực phẩm đã chế biến phải được đóng hộp hoặc đóng gói đảm bảo, phải có nhãn hàng hóa ghi đầy đủ nội dung như tên sản phẩm, trọng lượng, các thành phần chính, cách bảo quản, sử dụng, nơi sản xuất, chế biến; có số đăng ký sản xuất và còn thời hạn sử dụng. Với đồ hộp không chọn hộp bị méo, phồng hay gỉ. - Không sử dụng thực phẩm khô đã bị mốc. - Không sử dụng các loại thực phẩm lạ (cá lạ, rau, quả hoặc nấm lạ) chưa biết rõ nguồn gốc. - Không sử dụng các phẩm màu, đường hóa học không nằm trong danh mục Bộ Y tế cho phép. 2. Giữ vệ sinh nơi ăn uống và chế biến thực phẩm: - Khu vực chế biến thực phẩm không có nước đọng, xa các khu khói, bụi bẩn, nhà vệ sinh hoặc khu chăn nuôi gia súc, rác thải gây ô nhiễm môi trường. - Tất cả các bề mặt sử dụng để chuẩn bị thực phẩm phải dễ cọ rửa, luôn giữ gìn sạch sẽ, khô ráo. - Bếp phải đủ ánh sáng và thông gió. - Phải đủ nước sạch sử dụng để chế biến thực phẩm và vệ sinh khu vực chế biến thường xuyên. - Ngăn ngừa sự đi lại của gián, chuột và các động vật khác trong khu vực chế biến thực phẩm. 3. Sử dụng đồ dùng nấu nướng và ăn uống sạch sẽ: - Không để dụng cụ bẩn qua đêm. - Bát đĩa dùng xong phải rửa ngay. Không dùng khăn ẩm mốc, nhờn mỡ để lau khô bát đĩa. Nếu dụng cụ vừa rửa xong cần dùng ngay thì nên tráng lại bằng nước sôi. - Dụng cụ tiếp xúc với thức ăn chín và sống phải để riêng biệt. - Không sử dụng những dụng cụ bị sứt mẻ, hoen gỉ vì khó rửa. - Thức ăn còn thừa, thực phẩm thải bỏ phải đựng vào thùng kín có nắp đậy và chuyển đi hằng ngày. - Chỉ sử dụng xà phòng, các chất tẩy rửa dụng cụ ăn uống được ngành Y tế cho phép để không tồn dư gây độc sang thực phẩm. - Không dùng dụng cụ bằng đồng, nhôm, thủy tinh gia công, nhựa tái sinh có màu để nấu nướng, chứa đựng thực phẩm lỏng có tính acid hoặc các loại cồn rượu vì chúng có thể làm tan các kim loại nặng như chì, đồng... hoặc phụ gia vào thực phẩm. - Tuyệt đối không được dùng bao bì từng chứa đựng các hóa chất độc, thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, thuốc tẩy, chất sát trùng để đựng thực phẩm. 4. Chuẩn bị thực phẩm sạch sẽ và nấu chín kỹ: - Rau, quả phải ngâm ngập trong nước sạch rồi rửa kỹ dưới vòi nước chảy hoặc rửa trong chậu, thay nước 3-4 lần. - Các loại thực phẩm đông lạnh phải làm tan đá hoàn toàn và rửa sạch trước khi nấu nướng. - Nhiệt độ sôi có thể tiêu diệt hầu hết các loại vi khuẩn gây bệnh nhưng phải nấu kỹ để đạt nhiệt độ sôi đồng đều. Chú ý phần thịt gần xương nếu thấy còn có màu hồng hoặc màu đỏ thì bắt buộc phải đun lại cho chín hoàn toàn. - Không nên ăn các thức ăn sống như gỏi cá, thịt bò tái, gỏi... 5. Ăn ngay sau khi thức ăn vừa nấu xong hoặc vừa chuẩn bị xong: - Ăn chín để nguội ở nhiệt độ bình thường dễ bị vi khuẩn xâm nhập và phát triển. Để đảm bảo an toàn nên ăn ngay khi thức ăn còn nóng vừa nấu chín xong. - Đối với các thực phẩm không cần nấu chín như chuối, cam, dưa và các loại quả khác thì cần ăn ngay sau khi vừa bóc hay vừa cắt ra. 6. Bảo quản cẩn thận thức ăn đã nấu chín và đun kỹ lại trước khi ăn: - Nếu thức ăn phải chuẩn bị trước hoặc phải đợi sau 3 giờ thì cần giữ nóng ở nhiệt độ 60 độ C hoặc duy trì ở điều kiện lạnh ≤ 10 độ C. Với trẻ nhỏ, phải cho ăn ngay sau khi thức ăn vừa nguội và không áp dụng cách bảo quản này. - Không đưa quá nhiều thức ăn còn ấm hoặc thức ăn còn đang nóng vào tủ lạnh. - Không để lẫn thực phẩm sống với thức ăn chín. - Không dùng dao, thớt vừa cắt, thái thịt sống chưa được rửa sạch để thái thức ăn chín. - Thức ăn phải đậy kỹ tránh ruồi, côn trùng xâm nhập. - Không dùng tay để bốc thức ăn chín hay đá để pha nước uống. - Không để các hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật hoặc các chất gây độc khác ở trong khu chế biến thực phẩm. - Bảo quản tốt các thực phẩm đóng gói theo đúng yêu cầu ghi của nhãn. - Đun lại thức ăn ở nhiệt độ sôi đồng đều ngay trước khi ăn là biện pháp tốt nhất để phòng ngừa các vi khuẩn phát triển trong quá trình bảo quản. 7. Giữ vệ sinh cá nhân tốt: - Người chăm sóc trẻ cần rửa tay bằng xà phòng và nước sạch trước khi cho trẻ ăn hoặc tiếp xúc với thức ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi tiếp xúc với thực phẩm tươi sống. - Mặc quần áo sạch sẽ, đầu tóc gọn gàng khi chuẩn bị thức ăn. - Không hút thuốc, không ho, hắt hơi trong khi chuẩn bị thực phẩm. - Giữ móng tay ngắn và sạch sẽ. - Nếu có vết thương ở tay cần băng kín bằng vật liệu không ngấm nước. - Không tiếp xúc với thực phẩm khi đang bị đau bụng, tiêu chảy, nôn, sốt hay có biểu hiện của bệnh truyền nhiễm. 8. Sử dụng nước sạch trong ăn uống: - Dùng các nguồn nước thông dụng như nước máy, nước giếng, nước mưa, sông suối đã qua xử lý để rửa thực phẩm, chế biến đồ ăn uống và rửa dụng cụ. - Nước phải trong, không có mùi, không có vị lạ. - Dụng cụ chứa nước phải sạch, không được để rêu, bụi bẩn bám xung quanh hoặc ở đáy, có nắp đậy. - Dùng nước đã đun sôi để uống hoặc chế nước giải khát, làm kem, đá. 9. Sử dụng vật liệu bao gói thực phẩm sạch sẽ, thích hợp và đạt tiêu chuẩn vệ sinh: - Không sử dụng sách, báo cũ để gói thức ăn chín. - Đồ bao gói phải đảm bảo sạch, giữ được tính hấp dẫn về mùi vị, màu sắc và không thấm chất độc vào thực phẩm. - Nhãn thực phẩm phải trung thực, có đầy đủ thông tin cần thiết như tên sản phẩm, trọng lượng, các thành phần chính, cách bảo quản, sử dụng, nơi sản xuất, chế biến, có số đăng ký sản xuất, thời hạn sử dụng. 10. Thực hiện các biện pháp vệ sinh phòng bệnh, giữ gìn môi trường sống sạch sẽ - Thực hiện các biện pháp diệt ruồi, gián, chuột... và hướng dẫn vệ sinh phòng chống các dịch bệnh theo chỉ đạo của ngành Y tế. - Rác thải phải đựng vào thùng kín có nắp đậy, đổ đúng giờ và đúng nơi quy định/.
